Serwis używa cookies. Korzystając z serwisu wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Zapoznaj się z polityką prywatności.
zamknij   

szukaj

2011-12-29 09:44:09

Samolot myśliwski MS.406 - użytkownicy

     Co oczywiste, największym użytkownikiem MS.406 C1 stała się Armée de l'Air. W momencie przystąpienia Francji do wojny Armée de l'Air dysponowała 573 egzemplarzami MS.406 C1, co czyniło je najliczniejszymi spośród pozostających w służbie myśliwców francuskich. Spośród wspomnianych 573 samolotów w jednostkach bojowych w metropolii znajdowało się jedynie 271 egzemplarzy, dalsze 76 stacjonowało w koloniach, zaś 33 eksploatowały szkoły lotnicze i jednostki szkolne. Większość pozostałych maszyn znajdowało się w składnicach (głównie EAA 301).

  Wykaz grup myśliwskich wyposażonych w MS.406 C1 stacjonujących w dniu 3 września 1939 roku w metropolii:

I Armee Aerienne Groupment de Chasse No.21 Baza Ilość MS.406C1
  GC I/2 Beauvais-Tille 21
  GC II/2 Clermont-les-Fermes 19
  GC III/2 Cambrai-Niergines 20
  GC III/6 Villacoublay 16
II Armee Aerienne Groupment de Chasse No. 22 Baza Ilość MS.406C1
  GC I/3 Velaine-en-Haye 19
  GC II/7 Luxueil-Saint-Sauver 26
III Armee Aerienne Groupment de Chasse No. 23 Baza Ilość MS.406C1
  GC II/6 Anglure-Vouarces 17
  GC III/7 Amberieu 23
  GC II/3 Fayence 20
  GC III/3 Salon-de-Provance 21

    W chwili ataku niemieckiego na Francję 10 maja 1940 roku francuskie lotnictwo dysponowało 950 egzemplarzami MS.406 C1, z których jednak 135 znajdowało się w tym czasie na lotniskach kolonialnych. Oczywiście nie wszystkie z MS.406 znajdowały się w pierwszej linii, a co więcej, nie wszystkie były zdolne do lotu. W sumie w jednostkach bojowych stacjonujących w metropolii znajdowało się jedynie nieco ponad 400 egzemplarzy MS.406 C1, z czego część oczekiwała na naprawy, remonty lub instalację uzbrojenia. W związku z tym zdatnych do lotu było jedynie 278 samolotów tego typu.

     Po kapitulacji Francji MS.406 służyły również w tzw. Armée de l'Air de l'Armistice, czyli siłach powietrznych Francji Vichy. Co prawda cztery grupy myśliwskie wyposażone w MS.406 C1 stacjonujące we Francji w momencie zawarcia zawieszenia broni były stopniowo rozwiązywane, a samoloty przekazywane do składnic, jednak nieco później, w 1941 roku, cześć z nich powróciła do służby w roli maszyn szkolnych. Przez pewien czas władze Vichy prowadziły również rozmowy z III Rzeszą i Włochami na temat uzyskania pozwolenia na przywrócenie części zmagazynowanych MS.406 C1 do służby w roli lekkich samolotów bombowych, Pomysł ten ostatecznie jednak zarzucono w wyniku niepowodzenia prób jednego ze zmodyfikowanych egzemplarzy.

    Nieco obfitszą w wydarzenia służbę miały natomiast MS.406 C1 znajdujące w koloniach wiernych rządowi Vichy. Samoloty stacjonujące w Syrii i Madagaskarze wzięły udział w walach powietrznych z lotnictwem alianckim, zaś te bazujące w Indo-Chinach, w starciach z lotnictwem tajskim i japońskim. Wydarzenia te nie są jednak przedmiotem niniejszego artykułu, stąd ograniczymy się jedynie do zaznaczenia, że po zawieszeniu broni ok. 200 egzemplarzy MS.406 C1 znajdowało się w koloniach. Ponownie, tam, gdzie dysponowano bardziej nowoczesnymi myśliwcami, tj. w Afryce Północnej, Morane’y zeskładowano. W pozostałych przypadkach, musiały one spełniać zadania bojowe.

MS.406 lotnictwa Vichy.

    1 października 1942 roku jeszcze 199 MS.406 C1 znajdowało się na terenach kontrolowanych przez Vichy. Po lądowaniu aliantów w Afryce Północnej, a następnie rozwiązaniu Armée de l'Air de l'Armistice w ręce Niemców i Włochów wpadło 108 maszyn zgromadzonych w południowej Francji. Spośród MS.406 C1, które ocalały w po Operacji Torch w koloniach część była wykorzystywana przez stojących u boku aliantów Francuzów do zadań szkolnych. Kilka maszyn, które przetrwały wojnę miało nawet powrócić do Francji.

Wielka Brytania i Wolni Francuzi

    Co najmniej 3 MS.406 C1 znalazły się formalnie w ewidencji RAF. Nie były to jednak samoloty użytkowane przez personel brytyjski, a przez lotników francuskich, którzy nie akceptując podpisanego z III Rzeszą zawieszenia broni zdecydowali się kontynuować walkę z wrogiem u boku aliantów.

    Dwa [1] ze wspomnianych samolotów pochodziły z GC I/7 i zostały oddelegowane do ochrony Aleksandrii na krótko przed francuską kapitulacją. Personel lotniczy i techniczny owego klucza, jak już wspomniano, zdecydował przyłączyć się do Brytyjczyków. Ponieważ na mocy zawartego porozumienia mały kontyngent francuski wszedł pod dowództwo brytyjskie jako French Fighter Flight 2 [2] w ramach 80 Sqn RAF i pozostał w Egipcie, to samoloty wciągnięto do ewidencji RAF, nadając im brytyjskie numery i oznaczenia. Nieco później, w sierpniu 1940 r. Francuzi zostali przydzieleni wraz z samolotami do 274 Sqn RAF, a w końcu oddelegowani do ochrony powietrznej Hajfy. W listopadzie 1940 roku jedna z maszyn została utracona w wypadku. Niedługo później do ocalałego MS.406 C1 dołączył jednak kolejny, którego pilot zbiegł z Syrii, decydując się przyłączyć do Wolnych Francuzów. Wiosną 1941 roku piloci FFF2 zostali przeszkoleniu na Hurricane’y, a MS.406 C1 pozostały w Haifie, gdzie okazjonalnie były wykorzystywane przez służący tam personel francuski.

   Po zajęciu Syrii przez aliantów, wiosną 1941 roku, siły Wolnych Francuzów zostały zasilone przez 10 MS.406 C1 znajdujacych się na wyposażeniu GC I/7. Po sformowaniu przez nich Groupe de Chasse 1 „Alsace” maszyny weszły w jej skład, wraz z jednym z MS.406 C1 używanym wcześniej przez FFF2. Samoloty wykorzystywano głównie do zadań szkoleniowych oraz policyjnych (przeciw lokalnym rebeliantom). Przed udaniem się na front, w styczniu 1942 roku, GC 1 została przezbrojona na nowe samoloty, zaś MS.406 pozostawiono w Syrii.

Szwajcaria

    Pierwszym odbiorcą zagranicznym, który zdecydował się zamówić samoloty Morane-Saulnier MS.406 stała się Szwajcaria. Wyraziła ona zainteresowanie MS.405 w chwili jego prezentacji na salonie lotniczym w Paryżu w 1936 roku. Niedługo później strona szwajcarska zwróciła się z prośbą do Francji o możliwość sprzedaży samych MS.406, a następnie rozpoczęcia ich licencyjnej produkcji w kraju. Ostatecznie transakcja doszła do skutku. Jako pierwsze zakupiono dwa wzorcowe MS.406H (H od franc. Helvétique czyli szwajcarski) które poddane zostały testom. Samoloty te trafiły do Szwajcarii odpowiednio 11 września 1938 i 15 kwietnia 1939 roku. Obie maszyny wyprodukowane zostały w zakładach Les Aéroplanes Morane-Saulnier. Wspomniane myśliwce otrzymały początkowo numery 601 i 602. W późniejszym okresie zostały one zmienione na J-1 i J-2 (J od niem. Jäger – myśliwiec).

Jeden z dwóch MS.406H.

    Oba MS.406H były formą przejściową między przedprodukcyjnymi MS.405 C1 i MS.406 C1. Samoloty napędzane były silnikami HS 12Y-31, a więc typowymi dla MS.406 C1, jednak otrzymały skrzydła w pierwotnej, „nieodchudzonej” postaci. Dodatkową różnicą była instalacja dodatkowego zbiornika paliwa w kadłubie. Obie maszyny dostarczono ze śmigłami Chauvière, które w późniejszym okresie zostały jednak wymienione na produkowane w Szwajcarii śmigła Escher-Wyss EW-V-3.

    Oba myśliwce trafiły do Szwajcarii bez uzbrojenia, co akurat odpowiadało życzeniu strony szwajcarskiej. Już na miejscu samoloty otrzymały bowiem zestaw uzbrojenia złożony ze strzelającego przez wał śmigła działka kal. 20 mm FM-K 38 oraz 2 karabinów maszynowych kal. 7,5 mm typu Mo.29. Te ostatnie dysponowały zapasem 480 szt. amunicji na lufę, przy czym była ona dostarczana nie z magazynka, jak to miało w przypadku MS.406 C1, a z taśmy. W przeciwieństwie do karabinów francuskich nie były one trapione problemami związanymi z zacięciami, bądź zamarzaniem na dużych wysokościach. Początkowo samoloty miały identyczną aranżację wyposażenia radiowego jak w przypadku maszyn francuskich. Po pewnym czasie jednak przeniesiono maszt radiowy na okaptowanie silnika, przed wiatrochronem kabiny pilota.

    Po zakończeniu, z powodzeniem, testów zadecydowano o rozpoczęciu licencyjnej produkcji samolotów w Szwajcarii. Wspomniana para myśliwców stała się wzorcami dla produkcji licencyjnej, którą uruchomiły zakłady EFW [3]. Samoloty montowane były również przez zakłady K+W, SWS i Doflug.

   Pierwsze 8 przedprodukcyjnych maszyn ukończono przed końcem 1939 roku. Kolejne 72 maszyny zostały dostarczone między styczniem a sierpniem 1940 roku. Lokalnie produkowane samoloty otrzymały oznaczenie D.3800. W tym wariancie różniły się od oryginału m.in. odmiennym wyposażeniem radiowym w postaci radiostacji SE-013 [4], brakiem charakterystycznych osłon skrzydłowych, co wynikało z innego sposobu zasilania w amunicję oraz odmiennym rozmieszczeniem anten radiowych [5]. Odmienna i co warte podkreślenia niezawodna, była również instalacja tlenowa typu Draeger. W końcu, dość szybko, płoza ogonowa zastąpiona została praktyczniejszym kółkiem. Część samolotów początkowo otrzymała również celowniki teleskopowe. Ostatecznie jednak na wymieniono je jednak na celowniki refleksyjne Wild.

    D.3800 wyposażono w silniki HS 12Y-77 o identycznej mocy jak zastosowane na MS.406 HS 12Y-31. Wyprodukowane D.3800 otrzymały kolejne numery od J-3 do J-82. Dodatkowe dwa samoloty wyprodukowano w 1942 roku wykorzystując do tego celu zgromadzone zapasy komponentów. Samolotom nadano kolejne numery – J83 i J-84.

    Nie był to kres produkcji samolotów bazujących na MS.406. Niebawem rozpoczęto wytwarzanie zmodyfikowanego wariantu samolotu. Bazował on na opracowywanym jeszcze przez firmę Morane-Saulnier MS.412 [6], który miał być napędzany przez mocniejszy silnik HS 12Y-51 o mocy 1020 KM (750 kW) [7]. Wspomniana jednostka napędowa produkowana była przez firmę Saurer Co. w Arbone w Szwajcarii.

   W projekcie myśliwca zaadaptowano rozwiązania znane z MS.411 polegające na zastosowaniu stałej chłodnicy umieszczonej pod silnikiem. Sam silnik otrzymał również zmodyfikowany układ wydechowy. Seryjnym samolotom nadano oznaczenie D.3801. Utrzymały one zestaw uzbrojenia znany z D.3800, jednak zmianie uległa część innych systemów pokładowych, takich jak m.in. radiostacje, czy instalacja tlenowa. Na samolotach zabudowano bowiem radiostacje SE-012 oraz instalacje tlenowe Munerelle Agm 40. D.3801 wyróżniały się ponadto zastosowaniem odmiennych śmigieł, produkowanych również w Szwajcarii Escher-Wyss EW-V6 oraz instalacją płyty pancernej za oparciem fotela pilota i opancerzonym wiatrochronem kabiny. Tak zmodyfikowanych maszyn wyprodukowano 207 egzemplarzy.

D.3801 w barwach francuskiego MS.406, fot. Michał Gajzler.

    Produkcja seryjna odbywała się w zakładach EKW w Altenrheim oraz SWS w Schlieren. Pierwszy samolot dostarczono w ostatnich dniach grudnia 1940 roku. Produkcja maszyn seryjnych napotkała początkowo opóźnienia spowodowane problemami sprawianymi przez łożyska silnika. Problemy z jednostkami napędowymi miały również doprowadzić do kilku wypadków. Do czerwca 1942 roku udało się jednak dostarczyć 100 samolotów, które otrzymały numery seryjne począwszy od J-101 na J-200 skończywszy. Nieco później dołączyły do nich jeszcze dwie partie maszyn. Pierwsza licząca 80 samolotów o numerach od J-201 do J-280 oraz druga zdecydowanie mniej liczna, bo licząca 10 samolotów, partia wyprodukowana między 1943 a 1945 rokiem (myśliwcom tym nadano numery od J-91 do J-100). Ostatnie 17 samolotów dostarczono jednak dopiero w 1948 roku, wykorzystując do ich produkcji zgromadzone wcześniej komponenty. Wspomniane samoloty, wyprodukowane w zakładach EKW w Emmen, otrzymały numery od J-281 do J-297. Ostatni egzemplarz odebrany został 27 lipca 1948 roku. Wcześniej, bo w 1943 roku rozpoczęto również przebudowę wcześniej wyprodukowanych samolotów w wariancie D.3800 do wersji D.3801.

    Szwajcarskie D.3801 pozostały w pierwszej linii do połowy 1954 roku, kiedy to ostatecznie ustąpiły ostatecznie bardziej nowoczesnym myśliwcom. Jednak już po wojnie zaczęto przesuwać je do zadań polegających na zwalczaniu celów naziemnych, stąd dostosowane zostały do przenoszenia produkowanych przez Oerlikona niekierowanych rakiet kal. 80 mm. Samoloty uzyskały możliwość przenoszenia do 8 pocisków tego rodzaju pod skrzydłami. Po 1954 roku maszyny przesunięto do zadań szkolno – treningowych. Część dostosowano również do holowania celów latających. Ostatecznie D.3801 wycofano ze służby w 1959 r.. Do dziś ocalało kilka egzemplarzy maszyn tego typu. Jedna z nich, pierwotnie nosząca numer J-277 w 1962 roku sprzedana została do Francji i prezentowana jest w muzeum w Paryżu. Druga, znajduje się w muzeum w Dubendorf. Kolejny samolot, którego renowacja zakończyła się w 2000 roku ponownym oblotem prezentowana jest niekiedy na europejskich pokazach lotniczych. Wspomniany D.3801 początkowo prezentowany był w malowaniu szwajcarskiego J-143, aktualnie jednak zobaczyć go można w malowaniu MS.406 C1 z Groupe de Chasse I/2.

Podstawowe dane taktyczno techniczne D.3801:

     Długość całkowita [m]

   8,13

     Rozpiętość skrzydeł [m]

   10,61

     Masa własna [kg]

   2124

     Masa startowa (normalna) [kg]

   2720

     Prędkość maks na wysokości 4200 m [km/h]

   535

     Prędkość przelotowa [km/h]

   430

     Czas wznoszenia na wysokość 5000 m [min.]

   5 min 20 s

     Pułap [m]

   10000

     Zasięg [km]

   600

  Za ostatniego członka rodziny MS.406 można jednak, naginając już nieco historię, uznać jednak szwajcarskie samoloty Doflug D.3802/3803. Powstający na bazie dokumentacji MS.450 myśliwiec szwajcarski wyposażony był w stanowiącą rozwinięcie silnika HS 12Y-51 jednostkę napędową Saurer YS-2 o mocy 1262 KM, w której przypadku możliwe było krótkotrwałe zwiększenie mocy do 1419 KM. Współpracowała ona z czterołopatowym śmigłem Escher–Wyss EW-V8. Wspomniany samolot miał również odejść od pierwowzoru jeśli chodzi o materiały stosowane do poszycia kadłuba i skrzydeł. Miejsce plymaxu zajęła standardowa blacha duraluminiowa. Zmiany w stosunku do pierwowzoru były daleko idące. Dotyczyły również sposobu budowy kadłuba, albowiem szwajcarscy konstruktorzy zdecydowali się zbudować jego tylną część jako konstrukcję półskorupową. D.3802 różnił się także od MS.450 sposobem rozwiązania problemu chłodnic. Samolot dysponował oddzielnymi chłodnicami oleju i paliwa. Dziedziczył jednak np. podwozie po D.3801. Uzbrojenie D.3802 stanowić miało działko kal. 20 mm oraz 2 karabiny maszynowe kal. 7,65 mm. Opracowanie i próby samolotu przeciągały się i zajęły dość dużo czasu. Pierwszy prototyp myśliwca wzniósł się w powietrze dopiero jesienią 1944 roku. Nieco później opracowano zmodyfikowany wariant samolotu dysponujący kroplową osłoną kabiny oznaczony jako D.3803. Wzmocniono także uzbrojenie poprzez zastąpienie skrzydłowych karabinów działkami kal. 20 mm. Wiosną 1946 roku oblatano kolejny wariant, niedysponujący co prawda obniżonym tyłem kadłuba, jednak posiadający uwypukloną osłoną kabiny, mocniejsze uzbrojenie i skrócone skrzydła. Ostatecznie jednak rozwój samolotu umarł śmiercią naturalną w związku z zakupami samolotów North American P-51D Mustang oraz De Havilland Vampire, a D.3802/D3803 ostały się na etapie prototypów i nielicznych seryjnych D.3802A.

Finlandia

   Jednym z użytkowników MS.406 C1 oraz pochodnych wariantów stała się Finlandia. Po wybuchu wojny zimowej kraj ten otrzymał od Francji partię 30 [8] samolotów MS.406 C1 pierwotnie przeznaczonych dla Armée de l'Air. Samoloty zostały przetransportowane do Szwecji w stanie rozłożonym, a następnie zmontowane przez francuski personel techniczny w zakładach AB Aerotransport Company i dostarczone do Finlandii. Samoloty te odznaczały się słabszym od standardowego uzbrojeniem albowiem strzelające przez wał śmigła działka kal. 20 mm zostały w tym przypadku zastąpione trzecim karabinem maszynowym kal. 7,5 mm. W późniejszym okresie, już po zakończeniu wojny zimowej, przynajmniej na części maszyn wspomniane karabiny maszynowe zostały zastąpione zdobycznymi karabinami UB kal. 12,7 mm. Wcielone do służby w fińskim lotnictwie samoloty otrzymały numery boczne od MS-301 do MS-330. Dostawy francuskich myśliwców ze wspomnianej partii do Finlandii trwały między 4 a 29 lutego 1940 roku. MS.406 C1 przydzielono do LeLv 28. (Lentolaivue 28), a do akcji przeciw maszynom radzieckim weszły praktycznie z marszu, bo już 6 lutego.

   O ile przydatność MS.406 C1 na froncie zachodnioeuropejskim była dyskusyjna już krótko po wcieleniu samolotów do służby, to na tle maszyn użytkowanych przez lotnictwo radzieckie stosunkowo długo mogły one uchodzić za wartościowe. Eksploatacja samolotów w trudnych warunkach zimowych nastręczała jednak pewnych problemów. Dotyczyły one przede wszystkim kłopotów z systemami kontroli podwozia, klap oraz uzbrojenia.

   Już po zakończeniu wojny zimowej jeden z fińskich MS.406 C1 (maszyna o numerze MS 311) wyposażony został w ramach eksperymentu w podwozie płozowe. Przebudowy dokonały zakłady Valtion Lentokonetehdas. Ostatecznie jednak modyfikacja okazała się być nieprzydatna, a samolot przywrócono do pierwotnego stanu.

   Kolejne MS.406 C1 Finlandia pozyskała już po kapitulacji Francji. Na mocy zawartego 1 października 1940 roku kontraktu 25 zdobycznych samolotów tego typu zostało dostarczonych Finlandii przez III Rzeszę. Pierwsze 10 maszyn zostało dostarczone do odbiorcy między grudniem 1940 a styczniem 1941 roku. Samoloty, po dokonaniu przeglądów w zakładach SNCAC w Bourges, zostały zapakowane do skrzyń i w taki sposób wyekspediowane do Finlandii. Miesiąc później do Finlandii dotarła kolejna partia, tym razem siedmiu samolotów. Ostatnie 5 egzemplarzy strona niemiecka dostarczyła jednak dopiero w listopadzie 1941 roku. Samoloty te pochodziły z różnych partii produkcyjnych. Dodatkowo, część z nich przeszła częściową modernizację do standardu MS.410 C1. W związku z tym, 25 dostarczonych samolotów różniło się dość znacznie między sobą. 11 egzemplarzy posiadało np. stałą chłodnicę umieszczoną pod częścią nosową kadłuba (były to maszyny o numerach od MS-614 do MS-624). 8 samolotów (z czego 6 równocześnie wyposażonych było w stałą chłodnicę) posiadało uzbrojenie wzmocnione w sposób charakterystyczny dla MS.410, czyli dysponowało 4 skrzydłowymi karabinami kal. 7,5 mm. Co istotne, samoloty pochodzące z dostaw niemieckich wyposażone były w działka kal. 20 mm. Jednak wraz z ich zużyciem zastępowano je stopniowo, z konieczności, karabinami kal. 7,5 mm lub zdobycznymi sowieckimi wkm kal. 12,7 mm UB.

   W 1942 roku do Finlandii trafiła jeszcze jedna partia MS.406 C1. W wyniku porozumienia zawartego z marionetkowym rządem Vichy, a zatwierdzonego przez Niemców w lutym 1942 roku, Finlandia nabyła 20 kolejnych egzemplarzy MS.406 C1 pochodzących z różnych partii produkcyjnych. Były to oczywiście samoloty używane. Wraz z nimi zakupione zostały części zamienne stanowiące ekwiwalent kolejnych 10 maszyn. Ostatecznie, w związku z problemami jakie sprawiałby ich transport drogą lądową i morską, zdecydowano się jednak na … dostarczenie wspomnianych części jako kolejnych 10 kompletnych samolotów. Operację przerzutu myśliwców do Finlandii, po uprzednim skontrolowaniu ich stanu i dokonaniu przeglądów, rozpoczęto pod koniec czerwca. Pierwsze 12 samolotów dotarło na miejsce przeznaczenia 27 lipca. Dalsze 8 egzemplarzy 16 sierpnia, a ostatnie 10 sztuk między 4 a 9 września.

   Dodatkowo, na mocy porozumienia zawartego z III Rzeszą, w październiku 1942 roku Finlandia otrzymała dalsze dwa egzemplarze MS.406 C1. Były to ostatnie myśliwce firmy Morane-Saulnier jakie trafiły do Finlandii. Ogółem Finowie posiadali więc 87 samolotów MS.406/410. W trakcie służby przechodziły one szereg drobnych modyfikacji, z których część wspomniano już wcześniej. W szczególności dotyczyły one uzbrojenia i często były wymuszone potrzebą chwili. Jedna z niewymienionych do tej pory modyfikacji polegała, na zastąpieniu na niektórych maszynach kadłubowego działka wkm 12,7 mm typu Colt M2. W przypadku części samolotow skrzydłowe km kal. 7,5 mm wymienione zostały na karabiny maszynowe Browning kal. 7,7 mm. Inne z przeprowadzonych modyfikacji polegały na wymianie (znów, dotyczyło to tylko części samolotów) oryginalnych śmigieł (Ratier bądź Chauvière) na śmigła Hamilton Standard. Jedna z maszyn testowana był nawet z szwajcarskim śmigłem Escher-Wyss. Poprawiono również ochronę pleców pilota poprzez instalacje opancerzenia za jego fotelem (w miejscu tym poprzednio montowany był arkusz blachy), a na części samolotów w miejscu oryginalnej płozy ogonowej zamontowano kółko. Wszystkie te zmiany nie były jednak w stanie zmienić tego, że po wprowadzeniu do służby przez WWS nowych samolotów myśliwskich, wykorzystywane przez Finlandię Morane’y w 1942 roku zaczęły wyraźnie odstawać od nich osiągami. Dodatkowo wartość bojową MS.406 C1 obniżał ich znaczny stopień wyeksploatowania, dodatkowo redukujący ich osiągi. Niedysponujące nadmiarem nowoczesnych maszyn bojowych lotnictwo fińskie zdecydowało się więc na podjęcie próby poważniejszej modernizacji MS.406 C1. W ten sposób narodził się Mörkö Morane.

 Osiągi MS.406 C1 zmierzone w 1942 r. w Finlandii:

   Masa własna [kg]

  1893

   Masa startowa (normalna) [kg]

  2426

   Prędkość maks. na poziomie morza [km/h]

  337

   Prędkość maks na wysokości 5000 m [km/h]

  449

   Czas wznoszenia na wysokość 1000 m

1 min 48 s

   Czas wznoszenia na wysokość 3000 m

5 min 30 s

   Czas wznoszenia na wysokość 5000 m

  10

   Pułap [m]

  8500

   Zasięg max [km]

  840

Mörkö Morane

   Chęć poprawy osiągów MS.406/410 doprowadziła w 1943 roku do podjęcia decyzji o wymianie dotychczasowych jednostek napędowych HS 12Y-31 wciąż eksploatowanych MS.406 C1 na… radzieckie silniki Klimow WK-105P, które dysponując dwustopniową sprężarką osiągały mocą 1100 KM. Silniki te, wraz ze śmigłami WISz-61P o elektrycznie ustawianym skoku pozyskano z Niemiec. Było to możliwe, ponieważ około 200 zestawów tego typu zostało zdobytych uprzednio przez niemiecki Wehrmacht. Po dokonaniu przeglądów w zakładach Škody, w okupowanej przez Niemców Czechosłowacji, zostały one sprzedane Finom i dostarczone wiosną 1943 roku.

Jeden z fińskich MS.406C1, konkretnie MS-425.

    Modyfikacje przeprowadzone zostały przez zakłady Valtion Lentokonetehdas w Tampere, które wcześniej podjęły się opracowania stosownego projektu przebudowy samolotów. Osobą odpowiedzialną za wspomniany projekt był inż. Aerne Lakomaa. Zadanie, jakiego podjęli się Finowie było o tyle ułatwione, że wspomniane jednostki napędowe Klimowa bazowały na silnikach rodziny HS 12Y zachowując ich podstawowe wymiary. W charakterze prototypu wykorzystano samolot o numerze MS-631 przechodzący akurat naprawy w zakładach w Tampere. Po instalacji nowej jednostki napędowej przednia część kadłuba upodobniła się do ŁaGGa-3. Stało się tak ze względu na konieczność zmian ukształtowania osłon silnika. Początkowo nie zdecydowano się na zmianę systemu chłodzenia i zachowano tradycyjną, częściowo chowaną, chłodnicę z MS.406. W trakcie pierwszych prób prowadzonych na początku stycznia 1943 roku doszło jednak do przegrzania się jednostki napędowej. W następstwie tego wydarzania należało wymienić silnik na nowy. Ostatecznie, już z nowym silnikiem, MS-631 wzniósł się w powietrze 4 lutego 1943 roku. Samolot zachował charakterystyki pilotażowe MS.406 przy wyraźnym wzroście osiągów i został oceniony pozytywnie. Wciąż jednak trapiony był przez problemy z chłodzeniem silnika. W końcu, prócz wymiany jednostki napędowej musiano dokonać zmian w układzie chłodzenia tak silnika jak i oleju.

Morko Morane, czyli fiński MS.406 z radzieckim silnikiem.

    Problemy rozwiązano ostatecznie w kolejnym egzemplarzu, który przeszedł przebudowę, MS-617. Po raz kolejny był to samolot wytypowany do przeprowadzenia napraw. Samolot otrzymał chłodnicę oleju zaadaptowaną z Bf 109G oraz stałą chłodnicę silnika. Miała ona jednak zupełnie inny kształt niż chłodnice zastosowane np. na szwajcarskich D.3801. Nowa chłodnica silnika zaprojektowana została w zakładach w Tampere. Od nowa zaprojektowano również system odprowadzania spalin z jednostki napędowej. Tak przebudowany samolot wzniósł się w powietrze 26 czerwca 1944 roku. Przeprowadzone po ukończeniu przebudowy pierwszego samolotu próby potwierdziły wyraźni wzrost osiągów. Prędkość zmodernizowanego myśliwca zwiększyła się o 46 km/h. Wzrósł również pułap (o 2000 m). Skróceniu uległ natomiast czas wznoszenia na wysokość 5000 m. Negatywnym następstwem wymiany jednostki napędowej był natomiast wzrost masy samolotu.

   W następstwie pozytywnie zakończonych prób zaordynowano seryjną przebudowę partii Morane’ów wciąż pozostających w służbie do standardu Mörkö Morane. Tak zmodyfikowane maszyny (3 egzemplarze) zdążyły jeszcze wejść do służby LeLv 28 przed podpisaniem fińsko – radzieckiego zawieszenia broni z 4 września 1944 roku. Odniosły w tym czasie również 3 zwycięstwa powietrzne. W sumie, do wiosny 1945 roku przebudowano 41 samolotów, z których jednak 9 nigdy nie wzniosło się w powietrze.

   Początkowo Mörkö Morane zamierzano uzbroić w niemieckie działka MG 151/20 kal. 20 mm strzelające przez śmigło. Ostatecznie jednak, w związku z ich niewystarczającymi dostawami, po raz kolejny sięgnięto po zdobyczną broń instalując wkm 12,7 mm typu UB. Bez zmian pozostawiono natomiast skrzydłowe karabiny.

   W późniejszym okresie Mörkö Morane wzięły również udział w operacjach skierowanym przeciwko niedawnym sojusznikom, Niemcom. Po zakończeniu wojny, na mocy traktatowych porozumień, Finlandia musiała przeprowadzić redukcje wojskowe, których ofiarą padła również część lotnictwa. W związku z nałożonym limitami traktatowymi liczebności (max 60 maszyn bojowych, zakaz posiadania samolotów z wewnętrznymi komorami bombowymi, zakaz posiadania broni jądrowej, broni ofensywnej etc. czy początkowo również pocisków kierowanych) zdecydowano się na pozostawienie w służbie jedynie Bf 109G oraz samolotów Myrsky II, zaś Mörkö Morane’y jak i wiele innych maszyn zostało wycofanych. Te ostatnie wycofano ostatecznie we wrześniu 1948 roku. Wcześniej 2 samoloty zostały utracone w wypadkach. Cztery lata później zmagazynowane maszyny zostały ostatecznie złomowane. Należy jednak tu zwrócić uwagę, że choć osiągi fińskich Morane’ów po wymianie silników wzrosły wyraźnie, to jak na standardy końca wojny prezentowały się już dość mizernie.

Dane techniczne Morko Morane:

       Długość całkowita [m]

   8,1

       Rozpiętość skrzydeł [m]

   10,7

       Powierzchnia skrzydeł [m2]

   18

       Wysokość [m]

   2,84

       Masa własna [kg]

   2055

       Masa startowa (normalna) [kg]

   2625

       Prędkość maksymalna na wysokości 4000 m [km/h]

   525

       Prędkość maksymalna na poziomie morza [km/h]

   445

       Czas wznoszenia na wysokość 5000 m [min.]

   8

       Pułap [m]

   12000

       Zasięg maksymalny przy v=276 km/h i h=1000 m [km]

   780


Turcja

    Kolejnym użytkownikiem MS.406 C1 stała się Turcja. Türk Hava Kuvvetleri otrzymało partię 40 maszyn tego typu. Pierwsze 30 samolotów wyekspediowane zostało do Turcji z Marsylii na pokładzie frachtowca Saint-Firmin 8 listopada 1939 roku. Wraz z samolotami dostarczono również pakiet części zamiennych, w tym 10 śmigieł oraz zapasowych jednostek napędowych. Już na miejscu samoloty zmontowane zostały przy udziale francuskiego personelu technicznego. Do 2 stycznia 1940 roku zmontowano 29 z 30 samolotów. MS.406 zostały dostarczone do Turcji początkowo bez działek kal. 20 mm. Dopiero nieco później, w marcu 1940 roku, w wyniku nacisków strony tureckiej dostarczono je wraz z ostatnimi 10 samolotami. Te zmontowane zostały już samodzielnie przez techników tureckich. Dostarczone samoloty różniły się między sobą wyposażeniem tj. radiostacjami (Radio Industrie 537 lub Ducretet Thomson 53) i celownikami (O.P.L. 31 lub Baille Lemaire). Część tureckich Morane’ów wyposażono w kolektory wylotowe Bronzavia. Tureckie MS.406 C1 pozostały w jednostkach liniowych do 1943 roku, kiedy to przesunięto je do zadań szkolnych. Dwa lata później samoloty zostały ostatecznie wycofane z eksploatacji.

Niemcy

    Po pokonaniu Francji wiosną 1940 roku w ręce Niemców wpadła znaczna ilość sprzętu latającego, zarówno na lotniskach jak i w wytwórniach lotniczych czy warsztatach remontowych. Całkowita liczba zdobytych wówczas MS.406 nie jest znana, jednak jeden z nich trafił na wystawę zdobycznego sprzętu w Berlinie. Nieco później część ze zdobycznych maszyn (25 egzemplarzy) po uprzednim wykonaniu przeglądów w zakładach SNCAC sprzedano do Finlandii.

    Kolejne MS.406, podobnie jak i liczna grupa samolotów innych typów, została przejęta przez Niemców po zajęciu nieokupowanej części Francji jesienią 1942 roku. W tym czasie samoloty te, choć przestarzałe, wzbudziły jednak większe zainteresowanie Luftwaffe. Część z nich, dokładne dane znów jednak niestety nie są znane, po dokonaniu remontów i modyfikacji [9] w zakładach SNCASE trafiła do jednostek szkolnych Luftwaffe. Tam wykorzystywane były do szkolenia nowych pilotów myśliwców. Wśród jednostek, które używał MS.406 znalazły się na pewno JG103 oraz I/JG105.

Włochy

   Po wejściu, w listopadzie 1942 roku, wojsk włoskich na terytorium Francji Vichy w ręce Włochów, prócz innych samolotów, wpadło od 58 do 62 MS.406. Do kwietnia 1943 roku do Włoch przerzucono drogą powietrzną 25 samolotów tego typu. W marcu 1943 roku jeden z przejętych MS.406 C1 wcielono do 60° Gruppo Intercetorri, a kolejny do 167° Gruppo w celu przeprowadzenia prób. W związku z negatywną oceną przydatności wspomnianych maszyn do służby oraz ich złym stanem technicznych zarzucono pomysł przerzutu pozostałych samolotów. Te, które już znajdowały się na terenie Włoch zmagazynowano w różnych bazach lotniczych. W związku z nieprzydatnością MS.406 C1 dla Regia Aeronautica podjęto próbę sprzedaży przejętych maszyn. Samoloty oferowano np. Szwajcarii (20 samolotów plus 6 zapasowych jednostek napędowych). Do transakcji jednak nie doszło. Po kapitulacji włoskiej przejęte samoloty prawdopodobnie wpadły w ręce Niemców. Ich los nie jest jednak dokładnie znany. Wcześniej, pozostałe we Francji MS.406, których nie przerzucono do Włoch miały zostać zniszczone przez wycofujących się włoskich żołnierzy na mocy rozkazów Ministerstwa Lotnictwa.

Niezależne Państwo Chorwackie

   Wśród odbiorców MS.406 zdobytych przez Niemców znalazło się również lotnictwo Niezależnego Państwa Chorwackiego, którego losy opisywaliśmy już w jednym z wcześniejszych artykułów. Samoloty zaczęły napływać do NDH na początku 1944 roku (wg niektórych źródeł pierwsze samoloty dostarczono jeszcze w październiku 1943 roku). W tym czasie ich wartość bojowa była już wątpliwa. Maszyny wykorzystywane były m.in. do działań przeciwpartyzanckich. Kilka z nich jednak… udało się zdobyć samym partyzantom i wykorzystać przeciw niedawnym właścicielom.

MS.406 lotnictwa NDH.

   Po dokładniejszy opis losów chorwackich MS.406 odsyłamy do wspomnianych artykułów. W tym miejscu nadmienić możemy natomiast, że szeregi lotnictwa NDH zasilić miało w sumie do 46 egzemplarzy przekazanych w kilku różnych partiach. Ostatni z nich strona niemiecka przekazała zaś na początku stycznia 1945 roku.

Niedoszli odbiorcy MS.406

   Wśród państw, które wyrażały zainteresowanie MS.406 C1 znalazła się m.in. Belgia, jednak w tym przypadku do zawarcia transakcji nigdy nie doszło. Nieco dłużej przedstawia się natomiast lista odbiorców, którzy co prawda zamówili MS.406 C1, jednak z różnych względów ich nie odebrali. Jednym z państw należących do tej grupy były Chiny. Przejawiały one zainteresowanie konstrukcją firmy Morane-Saulnier już od 1937 roku. Rok później zamówiły zaś ostatecznie partię 12 MS.406. Samoloty wyprodukowane w zakładach SNCAO, zapakowane w skrzynie, zostały co prawda wyekspediowane do Azji na pokładzie frachtowca. W ten sposób dotarły do Hajfongu pod koniec sierpnia 1939 roku, wraz z partią MS.406 C1 przeznaczonych dla francuskiej kolonii [10]. W związku z embargiem, które nałożono po przestąpieniu Francji do wojny tuzin chińskich myśliwców nie został jednak przekazany odbiorcy. Samoloty, wciąż w skrzyniach, przejęte zostały przez Francuzów zmagazynowano. Po podpisaniu zawieszenia broni z Niemcami przez rząd Petaina oraz wzroście napięcia w Indochinach w związku z roszczeniami Japonii i Tajlandii (Syjamu), francuskie eskadry myśliwskie przejęły niedoszłe chińskie MS.406 C [11]. Francuskie samoloty w Indochinach wzięły udział w starciach z maszynami japoński i tajskimi. Ich służba w praktyce zakończyła się w 1942 roku, kiedy to z braku części ocalałe samoloty utraciły zdolność do lotu.

   Kolejnym niedoszłym odbiorcom MS.406 była Litwa, która w maju 1939 roku zamówiła 13 egzemplarzy samolotów oznaczonych jako MS.406L. Myśliwce powstały w fabryce SNCAO w Bouguenais. Ich produkcję ukończono w październiku, a maszyny te, w związku z przystąpieniem Francji do wojny, zostały przejęte przez Armée de l'Air. Dwa z niedoszłych fińskich Morane’ów trafiły do Finlandii w ramach dostaw prowadzonych już po upadku Francji.

   MS.406 C1 miały stać się również maszynami polskiego lotnictwa. Złożone przed wybuchem wojny zamówienie na 160 [12] fabrycznie nowych samolotów, spośród których 50 miało zostać dostarczone do końca września 1939 roku, zaś koleje w partiach po 20 miesięcznie ostatecznie nie zostało zrealizowane, choć pierwsze samoloty drogą morską zmierzały już do Polski. Wspomniana partia samolotów, która w chwili wybuchu wojny znajdowała się w drodze, została zaokrętowana na statek pod koniec sierpnia 1939 roku. Jednostka ostatecznie skierowała się do rumuńskiej Konstancy, jednak wobec braku zgody na wyładunek ostatecznie powróciła do Francji. Polscy piloci, podobnie jak ich czechosłowaccy koledzy mieli jednak ostatecznie okazję latać i walczyć na MS.406 C1 już we Francji. W przypadku pilotów polskich zetknęli się oni z Morane’ami m.in. Eskadrze Montpellier i następnie w polskich kluczach przydzielonych do GC III/2, GC II/6, GC III/6, GC III/1, GC I/2, GC II/7 czy niektórych kluczach DAT etc.

Przypisy:

[1] W skład francuskiego klucza wchodzić miały w sumie 3 maszyny jednak jedna z nich w następstwie awarii nie dotarła na miejsce przeznaczenia.

[2] Początkowo FFF2 operował niezależnie od dowództwa Wolnych Francuzów, co prowadziło do uznania przez niektórych jego personelu za renegatów.

[3] Eidgenössiche Konstruktions-Werkstätte.

[4] Początkowo radiostacje otrzymała jedynie część nowowyprodukowanych maszyn, a to ze względu na ich ograniczoną dostępność.

[5] Początkowo maszt anteny mocowany był do wiatrochronu. Później na okaptowaniu silnika, przed kabiną pilota.

[6] Informacja podawana za Morane–Saulnier MS.406 C1 Vol.2 autorstwa Miroslava Šnajdra.

[7] Moc startowa podawana przez M. Rysia wynosiła 1074 KM.

[8] Pierwotnie miało to być 50 samolotów jednak ostatecznie jedynie 30 samolotów dotarło do odbiorcy.

[9] Polegały one m.in. na instalacji radiostacji FuG 7 oraz zmianie kierunku obsługi dźwigni gazu.

[10] Samoloty te trafiły do utworzonej we wrześniu 1939 roku Escadrille de Chasse Coloniale EC 2/595.

[11] EC 2/595 i nowoutworzoną EC 2/596.

[12] 120 miało być uzbrojonych w działko kal. 20 mm, pozostałe jedynie w karabiny maszynowe. Kontrakt uwzględniał także dostawę części zamiennych i naziemnych radiostacji.

Pierwsza cześć artykułu opisująca MS.406 i jego wersje pochodne.

Michał Gajzler




Rejestracja

Funkcja chwilowo niedostępna

×

Logowanie

×

Kontakt

×
Start programu Future Attack Reconnaissance Aircraft

Start programu Future Attack Reconnaissance Aircraft

3 października 2018 roku na stronach portalu Federal Business Opportunities opublikowane zostało zapytanie ofertowe dotyczące programu pozyskania n...

więcej polecanych artykułów