Serwis używa cookies. Korzystając z serwisu wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki. Zapoznaj się z polityką prywatności.
zamknij   

szukaj

2011-09-18 13:45:19

Lotniskowce typu Malta

     W trakcie II wojny światowej przemysł stoczniowy Wielkiej Brytanii realizował mało znany program budowy lotniskowców uderzeniowych dla Royal Navy. Ze względu na sytuację na frontach tego konfliktu nie posiadały one wysokiego priorytetu – spośród ośmiu zamówionych w czasie wojny okrętów, należących do dwóch typów, żaden nie został ukończony do września 1945 roku.

 

      Cztery z nich należały do największych w tej klasie jednostek zaprojektowanych w Wielkiej Brytanii w XX wieku[1] - pomimo, że żaden nie powstał, stanowiły całkowite odrzucenie brytyjskiej filozofii budowy i wykorzystania lotniskowców.

Geneza

      W latach 30. XX wieku Brytyjczycy rozpoczęli szeroki program modernizacji floty lotniskowców, która wówczas składała się głównie z jednostek przebudowanych do tej roli. Pierwsza z nowych jednostek, HMS Ark Royal, miała stać się prototypem serii, jednak pozostała pojedynczym przedstawicielem tego typu. Dalszy wpływ na rozwój lotniskowców w Royal Navy miał bowiem admirał Reginald Henderson, Trzeci Lord Admiralicji, który był orędownikiem silnego opancerzenia i uzbrojenia okrętów tej klasy kosztem liczby zabieranych samolotów. W oparciu o tą koncepcję zbudowano w Wielkiej Brytanii kolejne lotniskowce – cztery jednostki typu Illustrious. Jak się okazało, potrafiły one znosić ciężkie ciosy wymierzane przez samoloty bazowania lądowego państw Osi w czasie działań bojowych na wodach Morza Śródziemnego. Z drugiej strony, niewielka ilość miejsca na pokładzie hangarowym ograniczała ich możliwości ofensywne, które były realizowane przy pomocy zaledwie 36-45 zaokrętowanych samolotów pokładowych.

     Te czynniki spowodowały, że przy budowie kolejnych lotniskowców (dwa typu Implacable) Brytyjczycy skierowali swoje wysiłki na wygospodarowanie dodatkowego miejsca dla samolotów pokładowych. Ze względu na czas i zapotrzebowanie na nowe lotniskowce, postanowiono adaptować gotowy projekt wcześniejszych jednostek tego a odłożyć znalezienie optymalnego rozwiązania na później.

HMS Illustious to pierwszy okręt powstały w ramach prac tzw. lobby pancernego.

      Kolejnym etapem ewolucji brytyjskich lotniskowców były cztery jednostki typu Audacious (później znane jako typ Eagle) – pozbawione ograniczeń traktatowych (wyporność 27 000 ton)oraz noszące doświadczenia eksploatacyjne z wcześniejszych jednostek - konstruktorzy mogli pozwolić na znaczne powiększenie konstrukcji i dodanie drugiego (dużego) pokładu hangarowego. Ciągle jednak wykorzystano w nich opancerzenie pokładu lotniczego, jako elementu ochrony kadłuba – to zaś powodowało ograniczenia i wymuszało poszukiwanie oszczędności masowych. Ostatecznie kompromisem pomiędzy ilością samolotów, ochroną pancerną oraz masą i wymiarami było ograniczenie powierzchni magazynów amunicji lotniczej oraz wielkości zbiorników paliwa. Jednostki typu Audacious zamówiono w 1941 roku i ich budowę rozpoczęto w latach 1942-44. Ze względu na przebieg działań wojennych oraz powstawanie projektu lotniskowców typu Malta, Admiralicja Brytyjska podjęła decyzję o anulowaniu zamówienia na czwarty z serii okrętów – jego budowa nie była jeszcze rozpoczęta, a dla oszczędności czasowych materiały miały posłużyć do wykończenia pozostałych, a wolne moce przerobowe do wcześniejszego rozpoczęcia prac nad nowym typem okrętu.

     Na początku 1942 roku w Biurze Projektów Okrętowych, z polecenia Szefa Konstruktorów, rozpoczęto prace projektowe nad kolejnym typem jednostek tej klasy – początkowo planowano powtórzyć rozwiązania z poprzednich okrętów, zmiany miały objąć przede wszystkim zwiększenie żywotności poprzez inną aranżację układu napędowego (m.in. instalacje pięciu zespołów turbin i ich rozplanowanie wewnętrzneme), co miało uchronić okrety przed sytuacją z HMS Ark Royal, który po storpedowaniu utracił cały napęd. Poza tym, analizując możliwości produkcyjne brytyjskich stoczni, Rada Admiralicji domagała się powiększenia kadłuba i powierzchni pokładów lotniczego oraz hangarowych, a także magazynów amunicji i objętości zbiorników paliwa lotniczego. Od samego początku Brytyjczycy starali się wykorzystać doświadczenia z własnych operacji z okrętami tej klasy – z jednej strony historia lotniskowca Illustrious, który w styczniu 1941 roku w czasie operacji na Morzu Śródziemnym był celem intensywnych nalotów niemieckich samolotów bombowych należących do X. Korpusu Luftwaffe, przemawiała nad pozostawieniem solidnego pancernego pokładu lotniczego (miałby posiadać grubości 102 mm). Z drugiej strony część członków Rady wolała zagospodarować masę opancerzenia na inne cele – głównie zwiększenie powierzchni magazynów amunicji, co wraz z większą grupą lotniczą miało zapewnić większe możliwości uderzeniowe. Ostatecznie, w czerwcu 1942 roku, przeważyło zdanie „lobby pancernego” zasiadającego w Radzie i rozpoczęto prace nad projektem lotniskowca wyposażonego w rozbudowany układ napędowy oraz silne opancerzenie pokładu lotniczego, a tym samym mniejsze zapasy dla samolotów. Najprawdopodobniej to zakończyłoby finalizację etapu koncepcyjno-projektowego, gdyby nie analiza amerykańskich doświadczeń z walk na Pacyfiku oraz otrzymania projektu lotniskowców typu Essex, które wówczas powstawały w stoczniach amerykańskich.

     Wnioski płynące ze Stanów Zjednoczonych: m.in. meldunki o bitwach na Morzu Koralowym i pod Midway, analiza raportów związanych z uszkodzeniami amerykańskich okrętów tej klasy w ww. bitwach oraz możliwość wglądu w rozwiązania konstrukcyjne Essexów spowodowała gorącą dyskusję w kręgach decyzyjnych Admiralicji Brytyjskiej oraz Biurze Projektów Okrętowych. Z jednej strony „lobby pancerne” nalegało nad utrzymaniem dotychczasowych założeń, ale z drugiej pojawiły się głosy nad „odchudzeniem” konstrukcji i wykorzystaniem doświadczeń amerykańskich – wśród zmian optowano za skopiowaniem rozwiązań sojusznika i budową hangarów oraz pokładu lotniczego jako lekkiej nadbudówki na kadłubie właściwym. Rolę pokładu pancernego miała zapewnić podłoga dolnego hangaru, a osłonę okrętu miano powierzyć zaokrętowanym samolotom myśliwskim. Tego typu rozwiązanie miało pozwolić na zwiększenie przestrzeni pokładów hangarowych, w tym ich wysokości, co było ważne z powodu zacieśniającej się współpracy z Amerykanami, a na brytyjskie lotniskowce trafiały pierwsze samoloty pokładowe ze Stanów Zjednoczonych (Grumman F4F Wildcat, które otrzymały nazwę własną Marlet). Dodatkowo Brytyjczycy prowadzili prace nad adaptacją do możliwości swoich okrętów kolejnych konstrukcji (m.in. Vought F4U Corsair oraz bombowo-torpedowe Grumman TBM Avenger). Poza tym, na pokładach hangarowych przygotowano otwory przeznaczone do „przewietrzenia” tej części konstrukcji – krok ten miał na celu możliwość uruchamiania silników lotniczych przed umieszczeniem samolotów na pokładzie startowym. Procedura ta miała być wykorzystywana, przede wszystkim, w czasie alarmowych startów myśliwców w ciężkich warunkach atmosferycznych lub kryzysowych sytuacjach w walce. Jednocześnie otwory te pozwalały na awaryjne wyrzucenie za burtę samolotów lub uzbrojenia lotniczego, co miało zapobiegać powiększaniu się uszkodzeń w wyniku pożaru lub w sytuacji ataku przeciwnika w momencie posiadania na pokładach hangarowych uzbrojonych i zatankowanych maszyn[2]. Innym elementem, który Brytyjczycy postanowili zapożyczyć od Amerykanów miało być zastosowanie burtowych wind lotniczych, które zapewniały większą elastyczność operacji lotniczych. Poza tym, analizując własne dane oraz sojusznika, zdecydowano się na zastosowanie „tradycyjnego” układu napędowego, składającego się z czterech zestawów turbin parowych, każda z nich miała napędzać osobny wał napędowy – w stosunku do wcześniejszych okrętów tej klasy, zastosowano ulepszony układ pomieszczeń i grodzi wodoszczelnych, co miało zapewnić utrzymanie żywotności okrętów w przypadku odniesienia uszkodzeń od broni torpedowej lub minowej. Dodatkowo, analizując doświadczenia z utraty lotniskowca HMS Ark Royal, w przedziałach maszynowni zaplanowano miejsce dla awaryjnych generatorów wysokoprężnych, które miałyby zapewnić niezbędną energię elektryczną w momencie całkowitego wyłączenia napędu głównego.

HMS Ark Royal to pierwszy bytyjski okręt powstały od początku do końca jako lotniskowiec.

     Dyskusja pomiędzy zwolennikami obu koncepcji zasiadającymi w Radzie Admiralicji toczyła się do końca 1942 roku, ostatecznie „lobby pancerne” ugięło się pod argumentacją drugiej strony i wydano zgodę na zastosowanie w konstrukcji rozwiązań amerykańskich. Prace projektowe, spowodowane dużą ilością zmian w projekcie bazowym, rozpoczęły się od podstaw w styczniu 1943 roku – kierował nimi Szef Konstruktorów Admiralicji. Projekt został przedstawiony do oceny w marcu tego roku, wówczas rozpoczęto opracowywanie projektu końcowego, w którym zawarto umiejscowienie i pola ostrzału artylerii okrętowej oraz wyposażenia elektronicznego – wstępnie określonego już w styczniu 1943 roku. Projekt końcowy został zatwierdzony przez Radę w czerwcu 1943 roku, miesiąc później podpisano kontrakty z czterema stoczniami, każda z nich miała zbudować jedną jednostkę. Ze względu na ich przeciążenie budową różnych jednostek morskich, położenie stępek zaplanowano na drugą połowę 1945 roku. Wówczas szacowano, że pierwsza para trafi do służby w latach 1950-51.

Opis konstrukcji

     Lotniskowce typu Malta zostały zaprojektowane na wzór okrętów amerykańskich, które przedstawiały nieco inną filozofię budowy i wykorzystania lotniskowców. Miały otrzymać kadłuby o wymiarach 249,9x35,3 metrów na linii wodnej oraz zanurzeniu konstrukcyjnym 10,5 metra. Miały charakteryzować się wypornością standardową w granicach 46900 ton i maksymalną 56800 ton. Były wykonane ze stali okrętowej, a na nich planowano umieścić hangary lotnicze o dużym przepływie powietrza oraz pokład startowy. Ten ostatni został wykonany ze stali okrętowej o grubości 30 mm i miał następujące wymiary – 277 metrów długości oraz 41,5 metrów szerokości (w najszerszym miejscu nie wliczając burtowych wind dla samolotów). Na prawej burcie umieszczono, mniej więcej na śródokręciu, dwie wyspowe nadbudówki. Pierwsza z nich (patrząc od dziobu) stanowiła miejsce dla m.in. sterówki, bojowego centrum informacji, mostka, przewodów wydechowych maszynowni wraz z kominem oraz pomieszczeń obsługi łączności. Tuż za nią umieszczono drugą nadbudówkę, która stanowiła podstawę dla masztów stacji radiolokacyjnych. W celu ochrony przeciwawaryjnej hangary miały otrzymać składane żaluzje, dzielące je na trzy osobne sekcje, pomieszczenia poniżej tej części okrętu planowano podzielić na 16 przedziałów wodoszczelnych.

Lotniskowce typu Malta, lista okrętów:

Nazwa Stocznia Los
Malta John Brown - Clydebank budowa anulowana 21.01.1946 roku
New Zealand Harland & Wolff - Belfast* budowa anulowana 21.01.1946 roku
Gibraltar Vickers Armstrong - Tyne budowa anulowana 15.10.1945 roku
Africa Fairfield Shipbuilding and Engineering - Govan

budowa anulowana 15.10.1945 roku

* część źródeł podaje, za jego budowę miała odpowiadać stocznia Cammell Laird w Birkenhead

     Bohaterowie niniejszego artykułu mieli otrzymać układ napędowy zbliżony do zaprojektowanego dla lotniskowców typu Eagle. Składał on się z ośmiu trójwalczakowych kotłów Admiralicji oraz czterech zespołów turbin parowych Parsons z przekładniami redukcyjnymi. Całkowita moc tego układu wynosiła 200 tys. koni mechanicznych i miała rozpędzić jednostki do prędkości 32,5 węzłów. Zapas paliwa okrętowego, został określony na 7500 ton i był umieszczony w podwójnym dnie oraz burtowym biernym układzie przeciwtorpedowym. Poszczególne elementy układu napędowego zostały rozmieszczone w ośmiu przedziałach wodoszczelnych (cztery dla kotłów i cztery dla turbin), co miało zwiększyć ich możliwości utrzymania sprawności bojowej w przypadku zalania jednego z nich. Każda z turbin przekazywała swoją moc na jeden z czterech wałów napędowych. Sterowanie odbywało się za pomocą dwóch, pracujących wspólnie płatów sterów, które umieszczono pomiędzy parami śrub napędowych.

     Uzbrojenie artyleryjskie według projektu miało składać się z szesnastu szybkostrzelnych armat uniwersalnych Mark V kalibru 114 mm umieszczonych w ośmiu dwulufowych wieżach Mark VII. Broń ta stanowiła rozwinięcie wcześniejszych wersji armat kalibru 114 mm, które były wykorzystywane przez Royal Navy przez całą wojnę na pokładach m.in. lotniskowców (Ark Royal, typu Illustrious i późniejszych), zmodernizowanych pancerników typu Queen Elizabeth, krążownika liniowego HMS Renown, krążowników lekkich, niszczycieli oraz nowoprojektowanych pancerników typu Lion. Na okrętach typu Malta Brytyjczycy planowali rozmieścić je według tradycyjnego, dla Royal Navy układu – zgrupowano je parami, tak że każda ćwiartka okrętu mogła być pokryta ogniem przynajmniej dwóch wież. Ich uzupełnieniem miały być automatyczne armaty przeciwlotnicze kalibru 40 mm produkowane przez firmę Bofors. Według projektu, na pokładach, miało znaleźć się 55 armat tego typu, rozmieszczonych na ośmiu sześciolufowych stanowiskach RP 50 Mark VI oraz siedmiu jednolufowych stanowiskach na podstawie Mark V.

Wyporność standard [t] 46500
Wyporność maks. [t] 56800
Długość całkowita [m] 279,3
Długość na KLW [m] 249,9
Szerokość na KLW [m] 35,3
Zanurzenie [m] 10,5
Napęd 4 zespoły turbin parowych Parsons'a oraz 8 kotłów Admiralicji
Moc maszyn [KM] 200000
Prędkość maksymalna [w] 32,5
Załoga 3535
Grupa lotnicza [samoloty] 81
Uzbrojenie
  • 16 armat uniwersalnych Mk V kalibru 114 mm umieszczonych w układzie 8xII
  • 55 armat automatycznych kal. 40 mm Bofors umieszczonych w układzie 8xVI i 7x1


     Siłę uderzeniową reprezentowała grupa lotnicza składająca się z maksymalnie 81 samolotów, które mogły zostać rozmieszczone na dwóch pokładach hangarowych posiadających łączną powierzchnię około 17 tys. m². Miały one wysokość pozwalającą na operowanie samolotami ze złożonymi płatami o wysokości 5,2 metrów, a komunikacja pomiędzy nimi i pokładem lotniczych była zapewniana przez cztery windy lotnicze – dwie umieszczone centralnie w osi kadłuba (obie o wymiarach 16,5x14 metrów) oraz dwie umieszczone na krawędzi lewej burty (obie o wymiarach 17x10,5 metrów). Na pokładzie lotniczym samoloty mogły startować z wykorzystaniem wyłącznie własnego napędu lub przy pomocy dwóch katapult parowych, każda mogąca obsłużyć samoloty o maksymalnej masie startowej 13,5 tony.

     Opancerzenie okrętów typu Malta było ograniczone – w przeciwieństwie do wcześniejszych brytyjskich konstrukcji tej klasy zrezygnowano z opancerzonego pokładu lotniczego, pokładem pancernym była dopiero podłoga hangaru (o grubości 114 mm). Burty osłonięte zostały pasem pancernym, rozciągającym się wzdłuż żywotnych części kadłuba na wysokości linii wodnej – miał on także grubość 114 mm. Grodzie wodoszczelne wewnątrz kadłuba, które także miały stanowić część osłony przeciwodłamkowej, miały charakteryzować się grubością 30 mm. Zabezpieczeniem przeciwtorpedowym burt był bierny system ochrony składający się z przedziałów wypełnionych paliwem (a po ich opróżnieniu wodą morską) oraz powietrzem – łączna grubość pięcioprzedziałowego systemu biernego, wynosiła 6,5 metra z każdej burty. Miało to zabezpieczyć żywotne części okrętów przed wybuchem głowicy torpedowej o masie 907,9 kg.

Konstrukcję lotniskowców typu Malta oprato o amerykańskie jednostki klasy Essex.

     Lotniskowce typu Malta miały otrzymać bogaty zestaw wyposażenia przeznaczonego do obserwacji przestrzeni powietrznej, powierzchni morza oraz kierowania ogniem. Krok ten był spowodowany doświadczeniami z wykorzystaniem lotniskowców w czasie pierwszej połowy wojny oraz rosnącym zaufaniem w stosunku do nowinek technicznych. „Sercem” systemu dozoru miały być radary typu 960 (do obserwacji przestrzeni powietrznej) oraz typu 277 (do pomiaru wysokości) i typu 281 (do dozoru morskiego). Kierowanie ogniem artylerii przeciwlotniczej miało odbywać się przy pomocy dalmierzy Mark IV (dla armat 114 mm) oraz stacji radiolokacyjnych typu 262 (dla sześciolufowych stanowisk armat 40 mm).

Smutny los i podsumowanie

     Koniec II wojny światowej spowodował ograniczenie wydatków budżetowych na zbrojenia, co przy nadciągającym na Wielką Brytanię kryzysie finansowym oznaczał znaczne spowolnienie, a później wstrzymanie programu budowy nowych lotniskowców. W przypadku bohaterów niniejszego artykułu, poza kwestiami finansowymi, powodem ich anulowania były także inne elementy – obecność w szeregach floty lekkich lotniskowców typu Colossus oraz zaawansowane stadium budowy następnych jednostek tej klasy (oraz zbliżonych)[3], a także poza merytoryczne zachowanie Rady Admiralicji. W drugiej połowie 1945 roku w jej składzie ciągle zasiadali członkowie tzw. „lobby pancernego”, którzy swoją obecnością i zachowaniem potrafili zdobyć głosy niezdecydowanej części Rady. Z racji zastosowanych wyłącznie na lotniskowcach typu Malta, rozwiązań konstrukcyjnych, zapożyczonych od Stanów Zjednoczonych, były one solą w oku dla chcących zachować sny o brytyjskiej potędze członków Rady Admiralicji, którzy chcieli chronić we flocie, parodiując wypowiedzi pewnych środowisk sportowych u nas w kraju, „brytyjską myśl techniczną”. Dzięki uzyskaniu przewagi nad grupą chcącą zbudować te okręty, podjęto decyzję o anulowaniu ich budowy – argumentami wysuwanymi w celu podparcia tej decyzji były niskie stadium ich ukończenia (praktycznie zerowe z powodu realizacji fazy zbierania materiałów na ich budowę) oraz chęć skumulowania dostępnych środków finansowych i materiałowych na rozpoczętych już lotniskowcach typu Eagle oraz Colossus.

     W jednym z ubiegłorocznych artykułów napisałem, że historia nie lubi sformułowań „co by było gdyby”, jednak czasem trzeba coś takiego napisać. W przypadku lotniskowców typu Malta, jeśli ich budowa (przynajmniej części) byłaby kontynuowana, stanowiłyby swoisty trzon Royal Navy i być może niektóre wydarzenia drugiej połowy XX wieku (m.in. wojna o Falklandy czy dalszy rozwój okrętów lotniczych w Wielkiej Brytanii) potoczyłyby się inaczej.

Przypisy:

[1] Jedynymi jednostkami tej klasy o parametrach zbliżonych i większych od bohaterów niniejszego artykułu są atomowe lotniskowce typu Queen Elizabeth z lat 60. XX wieku oraz budowane obecnie konwencjonalne lotniskowce, także, typu Queen Elizabeth, które mają być wdrożone do służby około 2020 roku.

[2] M.in. tego typu sytuacja była przyczyną zatopienia części japońskich lotniskowców w czasie bitwy pod Midway, kiedy oczekujące na start samoloty bombowe i torpedowe stały się celami dla amerykańskich bombowców nurkujących.

[3] M.in. w stoczniach brytyjskich stały niedokończone okręty zbliżonych typów: Colossus, Majestic oraz Centaur, których budowę rozpoczęto w latach 1942-45 i które charakteryzowały się możliwościami bojowymi na poziomie przedwojennych okrętów tej klasy budowanych dla Royal Navy.

Łukasz Pacholski

 




Rejestracja

Funkcja chwilowo niedostępna

×

Logowanie

×

Kontakt

×
Stan realizacji Planu Modernizacji Technicznej (systematyczna aktualizacja)

Stan realizacji Planu Modernizacji Technicznej (systematyczna aktualizacja)

W grudniu 2012 roku opinii publicznej zaprezentowano założenia Planu Modernizacji Technicznej Sił Zbrojnych RP na lata 2013-2022 (PMT), zgodnie z k...

więcej polecanych artykułów